Muur 2009

 

Mauerchen

In Berlijn kun je in allerlei winkels 'stukjes Muur' kopen. De brokjes variëren in omvang, maar zijn meestal niet groter dan een flinke pepernoot. Vaak zijn ze gevat in een perspex houdertje, voorzien van een passende memorabele tekst. Ze hebben één vlakke zijde, bespoten met fluorescerende graffititinten: de oorspronkelijke 'West-zijde' van het brokje. Zouden we alle heilig-kruis-splinters uit alle roomse reliekhouders aaneen lijmen, dan zou dat een woud opleveren met sequoia-achtige vegetatie. Metselen we al die stukjes Muur weer tot één geheel, dan ... Nou ja, aan de authenciteit mag worden getwijfeld. Zelf ben ik de trotse bezitter van een écht restje Muur. Ik trof het aan, na enig speurwerk, in de omgeving van de Bernauerstrasse.

Frans' panorama

Frans Masereel woonde in de jaren twintig in de rue Lamarck, nummer 32, vijfde etage. Gisteren was ik er even in de buurt en liep ik langs de gevel van dit appartementengebouw. Al vanaf de begane grond kun je je voorstellen hoe Masereel zijn directe omgeving gebruikte en verbeeldde in zijn houtsneden. Als voorbijganger hoef je je niet eens te hebben bediend van hallucinerende middelen, om de wereld ter plekke te kunnen verwarren met een doedelzak. De aanzienlijke hoogteverschillen per straat verschaffen je de illusie dat je rondwandelt in een expressionistisch schilderij.

Bezoekers van Masereel kwamen graag langs voor het uitzicht. Dat gold niet alleen het zicht op de stad en de Heilig Hartkerk op een steenworp. De omringende panden zijn als gatenkazen, waarin de muizen hun krantje lezen, een pijpje roken of net aan tafel gaan; maar ook, de liefde bedrijven, of zich verhangen. Ik wil de huidige bewoners verzoeken mij een blik te gunnen in de woning, maar vooral een blik naar buiten. A. zegt dat ze het wel voor me wil vragen.

Joris

Op de binnenplaats van het Rotterdamse stadhuis ontmoette ik vanmiddag deze stadsmarinier avant la lettre. Een door de beeldhouwer Miedema (vermoed ik) bedachte gevelversiering naar Donatello's 'Joris'. Als Wilders (die niet zo van kunscht houdt) de baas wordt in Rotterdam, zal hij deze sculptuur wel gedogen. De Rotterdamse Joris heeft immers een gewone plompe Hollandsche boerenkop en is zelfs nichteriger dan Donatello's schepping. (Of was dat nou weer die man zónder haar, die dat belangrijk vond in verband met De Vrijbleivendhydt van Weningsfluiting?) Tijdens de Italiaanse Renaissance werden bijbelsche (al of niet apocriefe) en mythologische figuren vaak door machthebbers gebruikt om hun macht te consolideren. Lorenzo di Medici (Il Vecchio) haalde Cellini terug uit Parijs om een Perseussculptuur te vervaardigen. Perseus met afgehakte Medusakop, gesitueerd in het centrum van Florence, gaf aan wie er de baas was in de stad. Maar goed, Joris is er ter bescherming. Ter bescherming tegen de draak. Hoe die draak er uit ziet? Voor de één heeft-ie lang zwart haar aan z'n kin, voor de ander lang wit haar op z'n kruin.

Berlin 5 - Muur

In het n.b.k. (moderne en hedendaagse kunst) liep tot gisteren een expo over kunst in de (Berlijnse) publieke ruimte. Natuurlijker wijze handelt het zich ook hier grotendeels over De Muur. Frans Kellendonk heeft gezegd of geschreven (kan helaas niet zo gauw terugvinden, waar, wanneer en in welke context): 'De Muur is ook kunst'. Nu bijna 20 jaar na Kellendonks dood en 20 jaar na het begin-van-het-einde-van De Muur is De Muur nog altijd kunst. Door de hele stad is hij nog aanwezig. In de vorm van braakliggend land, aangelegde plantsoentjes, ontstane plantsoentjes, markeringen met kasseien, foto's, plaquettes, monumenten en monumentjes, kruisen, resten Muur, stukken Muur die men opzettelijk heeft laten staan, stukken teruggeplaatste Muur, Muur zoals hij was vóór de jaren 70, Muur zoals hij ('zij' zeggen de Duitsers) was ná de jaren 70, zeven talen sprekende infopanelen, wachttorens, Checkpoint Charley usw usw.

De Muur bewerkstelligde niet alleen de letterlijke scheiding tussen Oost en West en het controversiële symbool tussen ideologieën, zij geldt ook als metafoor van de stad zelf. Berlijn groeide tijdens de negentiende eeuw tot Großstadt. In de jaren twintig kon zij zich meten met Parijs. In 1944/-45 werd de stad vernietigd door de geallieerde bombardementen. De destructie werd voortgezet door de Sovjets die bij wijze van bevrijding alles wat nog overeind stond alsnog opbliezen en omver schoten. In 1961 werd de kapotte stad in tweeën gehakt door een betonnen muur. Na de Wende van '89 werd De Muur verwijderd. Maar toch, zoals gezegd, is De Muur niet écht verdwenen. Twintig jaar stedenbouw en nieuwe architectuur hebben daar niets aan veranderd.

Alles wandelt sich

Alles wandelt sich. Neu beginnen
Kannst du mit dem letzten Atemzug.
Aber was geschehen, ist geschehen. Und das Wasser
Das du in den Wein gossest, kannst du
Nicht mehr herausschütten.

Was geschehen, ist geschehen. Das Wasser
Das du in den Wein gossest, kannst du
Nicht mehr herausschütten, aber
Alles wandelt sich. Neu beginnen
Kannst du mit dem letzten Atemzug.

Bertolt Brecht

Berlin 2 - Alexanderdag

Elke ochtend gebruik ik een bescheiden ontbijt in Café Laude op de driesprong Tor-Chaussee-Friedrichstraße. Ik kijk uit op het apartementengebouw waar Wolf Biermann ooit woonde en waarin zich nu een Greenpeace kantoor bevindt. De koffie is goed en goedkoop en ik bijt graag in zo'n kleffe Berliner bol - hier overigens Pfankuchen genoemd.

Vandaag ben ik vooral op het Alexanderplatz en omgeving. Is het Potsdamerplatz een eigentijdse kapitalistische vergissing, de vernieuwing van Alexander was destijds een socialistische Irtum. Dat is ook vandaag nog goed navoelbaar. De kapitalistische innovaties maken het niet beter. Wel anders. Zum Beispiel de kersverse shopping mall 'Alexa': een grote rode pukkel in quasi art deco.

Ik heb geen behoefte aan een lunch bij MacDo, KFC of een van de overige onvoorstelbaar unheimliche eetgelegenheden. Dus graai ik wat salade en brood uit een supermarkt en zet mij op een bankje aan de voet van de Fernsehturm. Binnen vijf minuten willen twee bedelaars mij graag kennen leren; een roma-vrouw met haar dochtertje en vervolgens een punker met kettingen aan z'n kniebroek. Beiden zijn beledigd dat ik ze - (hallo hee, lijk ik op Rockefeller?, why the fuck denk je dat ik hier een vette salade in mijn hoofd zit te stoppen?) wegstuur.

Verderop aan de Spree strompelt een echtpaar moeizaam omhoog over het binnenterrein van de Nederlandse ambassade. Behalve het verbergen van de entree (ook hier weer) bezorgt Koolhaas de bezoekers lichamelijk leed langs luie trappen en ongemakkelijke taluds. Vanaf een grote tegen een binnenwand gesjorde foto kijkt Alexander lachend toe. 

Op weg naar mijn logeeradres in de Torstraße, koop ik nog wat spulletjes bij een kruidenier. Een dertiger in fleurig kleuter-ensemble (oranje driekwart broek, gebreid hemd en dito muts in dezelfde afstotende kleur) staat erop mijn boodschappen (ca. 6 euro) te betalen. Luistert niet naar mijn protesten, stelt zich voor als Alexander - nomen est omen -, schudt me vriendelijk de hand en laat me verbijsterd achter.

De Goede Stad

Het Nai organiseert de interactieve tentoonstelling 'Maak onze stad'. Woensdagavond vond een debat plaats over 'de levendigheid' van 'onze' binnensteden. Daarover ontbreekt duidelijke visie vindt het instituut. Een hoogleraar Bestuur en Beleid en een stedebouwkundige gaven hun visie. De stedebouwkundige (brein achter o.a. The Red Apple in Rotterdam) bepleitte een vermeniging van functies (woon, werk, winkel), bewoners (arm&rijk, zwart&wit, slim&dom) en bebouwing (hoog&laag, smal&breed, beton&groen, verschillende typologieën). De hoogleraar vertelde hetzelfde verhaal anders, met verwijzingen naar de Chicago School en een pleidooi voor hooggekwalificeerde kunst in de publieke ruimte. Jules Deelder was ingehuurd voor de vrolijke noot. Zoals het een goede nar betaamt maakte hij op de juiste momenten de verkeerde opmerkingen. Er werd vaak en besmuikt gegniffeld. De teneur: Nederland kent geen grootstedelijke cultuur. Men wíl wel groots en meeslepend bouwen. En men wéet ook wel hoe dat moet. Maar ja, de politiek.

En inderdaad, de oorsprong van de echte metropool ontstond veelal tijdens dictaturen. Misschien is dit gegeven de wrange voorwaarde voor een levendig stadscentrum op termijn. In het Rotterdam tijdens de lauwe jaren 70 en 80, werd alles wat maar neigde naar stadse allure, met een onwezenlijke dorpse atmosfeer bemorst. Ik herinner me een koeienweide bij De Doelen, een gazonnetje voor het stadhuis en Heliport werd Volendam. In het kantoorgebouw waar ik werkte, werd de statige entreehal vertimmerd tot laagdrempelige treurigheid. Marmer en messing maakten plaats voor gipsplaten spotjesplafonds en met schrootjes bespijkerde bakken waarin dorre planten. Woensdagavond bleef de slotconclusie enigszins esoterisch in de ruimte hangen. Is despotisme een voorwaarde voor een florerende metropool? Deze these ontbrak in de rijtjes met oplossingen van de sprekers. De enige die de stelling hardop poneerde was Deelder. Maar niemand reageerde. Hiervoor was De Dichter niet ingehuurd.

Boven: Amsterdam, Damrak op zondagmorgen 5 april

Beneden: Jules Deelder, "vierkant hoog en hoekig / gekanteld in het tegenlicht"

Website NAi

Rotterdamse ruimte

Rotterdam, lelijk? Ja, mooi hè?!

De Esch - slot

Onlangs liep ik door de Rotterdamse buurt 'De Esch', waar ik van 1983 tot 1993 heb gewoond. Aanvankelijk was het er prettig wonen. In de opzet van de toen nieuwe wijk leken de idealen van de jaren 60 gestalte te krijgen. Artistiekerige woongroepen vestigden zich er in zgn. 'flexibele woningen'. In de woongroepwijde achtertuinen werd op klanken van Andreas Geitenbreiers elektronische harp, gezamenlijk de mosselmaaltijd gebruikt. Maar het werd er steeds minder leuk. Uiteindelijk dreunden onze linkerburen elke nacht hun discoklanken door; de hond van rechts draaide drollen op het balkon; en hullie van boven stortten hun huisvuil in onze tuin (bij voorkeur als wíj erin rondliepen). Toen wij eens na een ontspannende zomervakantie terugkeerden in onze vergrauwende straat, bleken buurtkinderen soldaatje te hebben gespeeld; onze met zorg gediefde druiventrossen hadden daarbij als munitie gefungeerd.

Getuige de plaatjes die ik er schoot, waait er tegenwoordig een geheel andere wind door de buurt. Een kleurig bord tegen een van de woonkazernes meldt in eigentijdse newspeak:

Wij spreken elkaar hier op een respectvolle manier aan ... en spreken elkaar hierop aan!

Mocht ik ooit een dergelijk sociaal realistisch kunstwerk in mijn geliefde Benthuizerstraat aantreffen, dan zal ik niet aarzelen. Ik zal onmiddelijk de druiventrossen bij Kathy's Winebar (voorheen Wijnproeverij Van Otterloo) van de gevel rukken en deze zeer onzacht tegen het bord werpen! De dienstdoende stadsmarinier (sorry, zoiets bestaat écht in Rotterdam) zij alvast gewaarschuwd!

Afb. boven: Paul van Ostaijen, Verzameld werk (Bezette Stad), Bert Bakker 1979

De Esch - 3

De Esch - 2

Bij de dokter

Mijn huisarts voert zijn praktijk in de voormalige directeurswoning van het Drinkwaterleidingbedrijf (mooi scrablewoord hè?). Ik bezoek de praktijk tegenwoordig uitsluitend vanwege mijn sportblessures ;-) Gisteren maakte ik enkele foto's in deze inspirerende, soms meditatieve, omgeving. Kostte me wel enige moeite de meeuwen op de filterhuisjes te laten poseren, zoals ik het gedacht had. Meeuwen zijn dom. Maar dat is helemaal niet erg!

My G.P. conducts his practice in the former director's house of the water-supply company. Nowadays I visit this practice exclusively because of my sporting injuries ;-) Yesterday I made some pictures in these inspiring, even meditative, surroundings. Cost me, however, some pains to let the gulls on the filterhuisjes pose the way I wanted. Gulls are dumb. But that don't matter at all!

Coolsingelkunst

Nog meer Coolsingelkunst. Deze entreeversiering werd 60 jaar geleden vervaardigd in opdracht van de Rotterdamsche Bank. De kunstenaar is Gerard Héman (1914-1992).

Ding bij de Bij

Het gebouw De Bijenkorf van Marcel Breuer en het plastiek van Naum Gabo zijn iconen van het na-oorlogse modernisme in het Rotterdamse stadsbeeld. Gabo's plastiek, door Rotterdammers ook wel 'Het Ding' genoemd, moet nodig worden gerestaureerd. Naar verluidt gaat dat in de komende maanden eindelijk gebeuren. Het gebouw en het plastiek, ooit eigendom van De Bijenkorf, zijn sinds enige jaren in het bezit van een vastgoed-beleggingsmaatschappij. Hierbij wat foto's, die ik vanmiddag maakte.

Noordereiland - 2

Roomse kunst

De neo-romaanse HH Elisabeth en Laurentius-kathedraal in Rotterdam zal in de komende jaren worden gerestaureerd. Hard nodig, want het roest, schimmelt en bladdert er dat het een aard heeft. De basiliek werd gebouwd in twee fasen (1906-1908 en 1920-1922). Ontwerper is de architect P.G. Buskens, in Rotterdam o.a. verantwoordelijk voor het Atlantic Huis in het Scheepvaartkwartier.

Vandaag bekeek ik het interieur van de basiliek, dat een schat aan kunst uit het art deco-tijdperk herbergt zoals glas-in-lood van o.a. Trautweiler en het doopvont van P. Simonis en Jan Brom. Schilderingen van de kruiswegstaties en, in de apsis, Het Laatste Avondmaal zijn van Jan Dunselman. Dunselman bereikte een al fresco effect door te schilderen op de achterkant van linoleum. Zijn sterk gedateerde stijl doet denken aan de schoolplaten van Isings.

Het Diplomatieke Bouwen

De Amerikaanse Ambassade in Den Haag vertrekt uit het door Marcel Breuer ontworpen gebouw aan het Lange Voorhout. Over de architectuur van Amerikaanse ambassades in het algemeen en over het gebouw van Breuer in het bijzonder, gaf de Amerikaanse architectuurhistorica Jane Loeffler gisteravond een lezing in het cultureel centrum Stroom. Zij besprak o.a. de functionele en symbolische eisen waaraan ambassade-architectuur moet voldoen.

Publiciste Tracy Metz leidde de avond en sprak o.m. met Duc Boorsma (Projectmanagement Huisvesting Buitenland, Min. BuZa). Deze lichtte de betekenis toe van architectuur in het huisvestingsbeleid van Nederlandse ambassades.

Eigenlijk waren de begeleidende lichtbeelden het verrassendst. Er zijn ontzettend veel (ja logisch natuurlijk) ambassadegebouwen, waaronder geweldig prestigieuze. En niet alleen in rijke landen. Ook in de armoedigste derde wereldsteden zijn indrukwekkende gebouwen neergezet, ontworpen door belangrijke architecten. Gisteravond werd erbij gezegd dat dergelijke landen dit enorm op prijs stellen. Het zou betekenen dat zij door hun rijke Westerse broeders serieus worden genomen. Laat ik nou altijd gedacht hebben dat - zeker de doorsnee Amerikaanse ambassade - een statement vormt van militaire en economische overheersing.

Nu ja, als we er zorgvuldig mee omgaan blijven dergelijke gebouwen overeind. Ook als een ambassade vertrekt en het gebouw een nieuwe bestemming krijgt. De oude symboolwaarde - wat die ook geweest moge zijn - kan vervallen. Het prachtige gebouw van Breuer wordt inmiddels als architectuurhistorisch erfgoed gezien en mag als monument blijven voortleven. Het is wel te hopen dat er een goede, liefst culturele, bestemming voor wordt gevonden. De discussie daarover kwam gisteravond helaas niet erg op gang.

Stroom Den Haag

Building with diplomacy
The american embassy at Lange Voorhout in The Hague will leave the building designed by Marcel Breuer. Yesterday evening american architecture historian Jane Loeffler gave a lecture on american embassies in overall and Breuer’s building in particular. This lecture took place at the cultural center ‘Stroom’. Loeffler spoke about the functional and symbolic requirements on which embassy architecture has to comply.

Editor Tracy Metz hosted the evening and spoke a.o. with Duc Boorsma (Project manager Housing Abroad, Dept. FA). Boorsma explained the meaning of architecture within the housing policy of dutch embassies.

Actually most surprising were the accompanying images. There happen to exist a tremendous number (logically of course) of embassy buildings. Some of them are very precious. You don’t find them only in rich countries; impressing buildings has been situated as well in the most poorest cities of the third world. Often they are designed by important architects. Yesterday evening Loeffler added such countries appreciate this enormously; it should mean they are taken serious by their western brothers. (Well, I always thought that the average american embassy figures a statement of militairy and economic domination).

All right, if we handle them carefully, these buildings will be saved. Even if an embassy is leaving and the building will get another destination; the former symbolic value - whatever that might have been – can be cancelled. Meanwhile Breuer’s beautiful building has been considered as historic architecture heritage and will be alowed to remain as a monument. Hopefully there will be found a cultural destination for it. Onfortunately, yesterday a discussion about this subject didn’t quite start.

Stroom The Hague